He mahi ake a ētahi tāngata i te Pāremata – arā, a te Kāwana Tianara, te Mana Whakawā, te Pirimia, ngā minita me ētahi atu mema he tūranga motuhake o rātou, te Manahautū o te Whare, te Haihana ā-Riri, ā, me te tari onamata hoki o te Kaimau i te Tokotoko Mangu. E whai ake nei ō rātou taitara me ō rātou mahi.
Te Ariki Tapairu/Te Kāwana Tianara
He wāhi tūturu tō te Ariki Tapairu i te Pāremata, he tūranga ōkawa hoki, ā, ko te Kāwana Tianara tōna māngai i Aotearoa. Ka uru atu ki tēnei te mahi whakaae pire nā te Whare Māngai i whakamana kia mutu mai ai hei Ture Pāremata.
Whai atu ana i tētahi pōtitanga whānui, ka whakatuwheratia te Pāremata e te Kāwana Tianara mā tana whakapuaki i te kauhau mai i te Torōna. Whakatakoto ai te kauhau i ngā whakamaunga atu mā te Kāwanatanga i tēnei wāhanga o te Pāremata. Katia ai hoki te wāhanga pāremata e te Kāwana Tianara. Ko te ‘whakakorenga’ tēnei.
Kāore he wāhi ki te Kāwana Tianara i roto i ngā mahi mō ia rā o te Whare Māngai.
Te Mana Whakawā o te Whare
Ko tā te Mana Whakawā he whakahaere i te Whare Māngai. Ko tāna anō hoki he titiro mehemea kei te haere ngā mahi i raro i ngā tikanga (arā, ngā Whakataunga Tūroa) o te Whare, he tirotiro anō hoki i ngā huarahi me ngā mahi mō ia rā o te Whare.
Ko tā te Mana Whakawā:
- he tū hei māngai mō te Ariki Tapairu me te Kāwana Tianara i te Whare
- he tū hei heamana mō ngā hui o te Whare
- he whakatakoto whakatau mō ngā take e pā ana ki te huarahi
- he tū hei heamana mō ngā komiti whiriwhiri e toru
- he tū hei rangatira mō ngā whare o te Pāremata, ā,
- he tū hoki hei māngai mō te Whare i ētahi atu Pāremata, rōpū whakahaere hoki.
Te Mana Whakawā Tuarua me ngā Mana Whakawā Tuatoru
Whakaingoatia ai e te Whare he Mana Whakawā tuarua mai i ōna mema. Ka kaha hoki te Mana Whakawā Tuarua ki te whakahaere i te tūranga o te Mana Whakawā i a ia e ngaro ana.
Piki atu hoki ki te rua ngā Mana Whakawā tuatoru ka whakaingoatia mai i ngā mema o te Whare. Ka kaha tētahi Mana Whakawā Tuatoru ki te whakahaere i te Whare ki te kore te Mana Whakawā e kitea i te Taiwhanga Tautohetohe.
Tū ai te Mana Whakawā Tuarua, tētahi rānei o ngā Mana Whakawā Tuatoru hei heamana mō ngā komiti o te Whare katoa. I te nuinga o te wā, whakaaroarotia ai ngā pire e ngā komiti o te Whare katoa, mokamoka mā te mokamoka, wāhanga mā te wāhanga.
Te Pirimia
Ko te Pirimia te amorangi o te Kāwanatanga. I te nuinga o te wā he tūranga mana whakahaere tēnei, ā, noho wehe mai ai i te Pāremata ake.
Ko tā te Pirimia i te Whare:
- he whakamārama i ngā mahi a te Kāwanatanga mā te whakautu pātai e haere hāngai atu ana ki te Pirimia i te wā patapatai.
- he whakatakoto i te tauākī ā-tau a te Pirimia, ā,
- he ārahi hoki i te wāhi ki te Kāwanatanga i roto i ngā tautohetohe nunui.
Ngā Minita
Whakaingoatia ai e te Kāwana Tianara ngā Minita o te Karauna i runga i ngā tohutohu a te Pirimia. He mema o te Mana Whakahaere Kāwanatanga ngā Minita o te Karauna, ā, he mema hoki pea o te Rūnanga Kāwanatanga. Ko ngā mema anake o te Whare Māngai ka kaha ki te tū hei Minita.
Pīkau ai ia Minita i ētahi wāhi ake o te whakahaere i te katoa me te kaupapa here, tētahi rānei o ēnei, ā, karangahia ai ēnei ko ngā tari a te minita. Kei ngā Minita hoki te mahi ki te whakamārama i ngā pīkaunga nei ki te Whare.
Ko tā te Minita i te Whare:
- he kōkuhu pire e hāngai ana ki ō rātou tari, he ārahi hoki i ngā tautohetohe i roto i te Whare mō aua pire i ngā wāhanga o muri ake, ā,
- he whakamārama i ngā mahi a te Kāwanatanga e pā ana ki ō rātou tari mā te whakautu pātai i te wā patapatai.
Te Amorangi o te Whare
Ko te Amorangi o te Whare te Minita ka whakaingoatia e te Pirimia ki te whakahaere i ngā take Kāwanatanga i te Whare.
Ko tā te Amorangi o te Whare:
- he whakatakoto mōtini mō te Kāwanatanga e pā ana ki te huarahi mā te Whare me te komiti
- he whakaraupapa i ngā take a te Kāwanatanga i te Whare, ā,
- he pīkau matua i te hōtaka waihanga ture a te Kāwanatanga.
Te Amorangi o Tērā Taha
Ko te Amorangi o Tērā Taha te mema ārahi i te rōpū tōrangapū rahi rawa atu i waho o te Kāwanatanga.
Ko tā te Amorangi o Tērā Taha i te Whare:
- he tū hei amorangi mō te ‘kāwanatanga e tatari mai ana i waho’, ā,
- he ārahi i ngā whakautu a tērā taha i roto i ngā tautohetohe nunui.
Noho anganui atu ai te Amorangi o Tērā Taha ki te wāhi i roto i te taiwhanga tautohetohe kei reira te Pirimia e noho ana.
Ngā Wepu
He mema pāremata ngā wepu o te Pāremata, he kaiwhakarite, he kaiwhakahaere hoki mō ngā mema o ia rōpū tōrangapū i te Whare.
Ko tā ngā wepu:
- he whakarārangi i ngā mema o tō rātou rōpū hei kaikōrero i roto i ngā tautohetohe
- he āta titiro kei roto ngā mema o tō rātou rōpū i te Whare i ngā wā e hiahiatia ana rātou
- he whiriwhiri take e pā ana ki te Whare i te taha o ētahi atu wepu, ā,
- he panga pōti mō tō rātou rōpū i te wā e pōti ana ngā rōpū.
Kei ngā rōpū tōrangapū pāremata katoa he tāngata e kawe ana i te tūranga wepu. Ki Te Rōpū Kākāriki, he pai kē atu ki a rātou te ingoa kaiwhiu i te ingoa wepu.
Te Manahautū o te Whare
Ko te Manahautū te āpiha tūturu matua o te Whare o ngā Māngai. Whakaingoatia ai e te Kāwana Tianara hei tohunga mō te ture me te huarahi pāremata.
Ko tā te Manahautū:
- he tuku tohutohu ki te Mana Whakawā me ngā mema mō ngā tikanga, ngā mahi me ngā ritenga o te Whare.
- he tuhi i ngā whakahaerenga me ngā whakaritenga o te Whare
- he whakapūmau i ngā pire kua reri mō te whakaae a te Ariki Tapairu
- he whakaputa i te Pepa Take Kāwanatanga (te raupapa o ngā take) mō ia rā hui
- he whakahaere i te oati me te whakaaturanga pono o te pūmautanga rānei mō ngā mema Pāremata whai muri atu ana i tētahi pōtitanga whānui, ā,
- he tū hei kaiwhakahaere matua mō te Tari o te Manahautū o te Whare Māngai, he whakawhiwhi hunga hēkeretari hoki mō te Whare me āna komiti.
Te Haihana ā-Riri
He āpiha tūturu te Haihana ā-Riri o te Whare. Ko tāna mahi mō te Mana Whakawā, he āta titiro kei te tau te noho o ngā tāngata i ngā ahurewa mātakitaki, i ngā wāhi hoki huri rauna i te taiwhanga tautohetohe.
Ko tētahi anō o āna mahi, he ārahi mai i te Mana Whakawā ki roto i te Taiwhanga Tautohetohe, me tana kawe i te Rākau Whakamana a te Kuini i runga i tōna pokohiwi, i te tīmatanga o ia rā hui, me te pāoho i te urunga mai o te Mana Whakawā ki roto i te Taiwhanga Tautohetohe.
I te wā e hui ana te Whare, ka noho mai te Haihana ā-Riri i te taha o te kuaha matua ki te Taiwhanga Tautohetohe.
Te Kaimau i te Tokotoko Mangu
I heke mai tēnei tari i te wā e rua tahi ana te Pāremata o Aotearoa. Ko te whare ō-runga tērā, ko te whare ō-raro hoki. I aua wā i mua, he rite te tūranga o te Kaimau i te Tokotoko Mangu i te whare ō-runga ki tērā o te Haihana ā-Riri o te whare ō-raro.
I mau tonu ai te tūranga nei i Aotearoa kia whai karere ai te Kāwana Tianara hei kawe pānui māna ki te Whare i te wā o ngā hui whai kawa o te motu.
Hei tauira, i te wā e tono ana te Kāwana Tianara mō ngā mema o te Whare mō te whakatuwheratanga a te Karauna i te Pāremata, ko te Kaimau i te Tokotoko Mangu te mea haere atu ki te Whare o ngā Māngai ki reira paopao ai i te kuaha mā tana Tokotoko Mangu. Mā tērā anake a ia e tukua ai e te Mana Whakawā kia kuhu atu ki te tono kei te hiahiatia rātou e te Kāwana Tianara.
Mā tēnei hoki e mau tonu ai te tikanga kati atu i te Ariki Tapairu i te Whare – he tikanga hoki e tohu ana i te tino rangatiratanga o te Whare o ngā Māngai.