Waihanga ture ai te Pāremata, ā, here ai i te Kāwanatanga ki te tikanga o āna kaupapa here, āna mahi, āna whakapaunga pūtea hoki.
Ko te Ariki Tapairu (ko te Kāwana Tianara tērā, tana māngai i Aotearoa nei) me te Whare o ngā Māngai te Pāremata. He rite tahi te tiketike o ō rāua mahi.
Ngā kawenga o te Whare Māngai
Ko ngā kawenga o te Whare,
- ki te whakarato Kāwanatanga (Mana Whakahaere) mai i ōna mema
- ki te waihanga ture hōu, he whakahōu ture tawhito hoki
- ki te tū hei māngai mō te iwi
- ki te whakamātau me te whakaae i ngā taake me ngā whakapaunga moni a te Kāwanatanga
- ki te here i te Kāwanatanga ki te tikanga o āna kaupapa here me āna mahi.
E whai ake nei ētahi atu mokamoka mō ia o ngā kawenga nei.,ara:
Ko te whakarato Kāwanatanga
Whakarato Kāwanatanga ai te Whare mai i ōna mema.
He rōpū te Kāwanatanga e mōhiotia ana, ko te Mana Whakahaere, ā, kei ngā Minita o roto te haepapa mō te whakahaere i te motu.
Kia tinana ai e tētahi rōpū (e ngā rōpū rānei) te Kāwanatanga, me whiwhi rawa e taua rōpū (aua rōpū rānei) te tautoko o te nuinga o te Whare mō ngā pōti tiketike. Karangahia ai tēnei ko te whiwhi i te ‘whakamanawatanga’ o te Whare.
Ki te kaha tētahi rōpū kotahi, tētahi whakahuihuinga rōpū rānei ki te whakaatu kei a rātou te whakamanawatanga o te Whare, kua tinana he Kāwanatanga. He whakauru pea tēnei ki waenganui i te maha o ngā rōpū me te whakatakoto whakaritenga. Ka hono atu pea ētāhi ki tētahi kāwanatanga whakakotahitanga, ko ētahi pea ka noho ki waho o te Kāwanatanga engari ka whakaae ki te tautoko i te Kāwanatanga mō ngā pōti whakamanawatanga.
Ko te waihanga ture hōu
Ka pā te maha o ngā take pāremata ki te waihanga tūre hōu me te whakatikatika ture tawhito hoki. Mā ngā wāhanga ōkawa maha hoki ngā pire (ārā, ngā ture kei te whakaarotia) e whakamātau, e whakatika e te Whare. Ka puta ana he pire i ōna wāhanga pāremata katoa kua noho mai taua pire hei Ture Pāremata, hei wāhanga hoki o ngā ture o Aotearoa.
Ko te tū hei māngai mō te iwi
Ko ngā mema Pāremata te māngai mō te hunga pōti o Aotearoa i te Whare Māngai.
Ki te Whare me te Kāwanatanga, ko ngā mema te māngai o ngā tāngata. Ko rātou hoki te māngai o ngā mahi o te Whare me te Kāwanatanga ki ngā iwi
Ki te kore ngā mahi a ngā māngai i te Pāremata e rawe ki ngā tāngata, ka kaha rātou ki te pōti māngai hōu i te pōtitanga o muri atu. Ko tēnā tēnei te whakaawe a ngā kaipōti takitahi i te whakahaere o te motu.
Ko te whakamātau me te whakaae i ngā taake me te whakapaunga moni a te Kāwanatanga
He mahi hē i raro i te ture te uta taake kore mana pāremata a te Kāwanatanga ki runga i a wai rā. Heke mai ai te mana nei i te hanganga ture nā te Pāremata i whakaae.
He rite tonu te wā e tono ai te Kāwanatanga ki te Pāremata mō tōna whakaae, kia whakapaua ngā moni e hiahiatia ana hei whakahaere i te motu. Mōhiotia ai tēnei ko te whiwhi ‘putunga’ moni. Tutuki ai tēnei mā te whiwhi Pūtea ā-tau (arā, Te Pire Tangohanga Moni) me Ngā Pire Putunga Pūtea Utu i Mua o ētahi wā. Tautohetohea ai ēnei i te Whare, ā, hoatu wā ai ia tautohenga ki te Whare ki te whakahōu i tōna whakamanawatanga mō te Kāwanatanga.
Ka kore ana tētahi Kāwanatanga e whiwhi putunga moni, he whakahōu i te Kāwanatanga pea, he pōtitanga whānui rānei te mutunga mai. Ka pēnei ana tēnei, kua kore te Kāwanatanga e kaha ki te utu i āna nama, ā, te kōrero ināianei, kua ngaro i te Kāwanatanga te whakamanawatanga o te Whare mōna.
Ko te here i te Kāwanatanga ki te tikanga o āna mahi
He maha ngā huarahi kei te Whare ki te here i te Kāwanatanga ki te tikanga o āna mahi.
Ko ngā pātai ērā
I te wā pātai ia rā, ka uiuitia ngā Minita e ngā mema mō tā rātou whakahaere i ngā take o te motu. Werowero ai tēnei i te kaha o ngā Minita takitahi me te katoa o te Kāwanatanga ki te whakatutuki mahi.
Tekau mā rua noa iho ‘ngā pātai hei whakautu ā-waha’ ia rā hui. Ka whai wā anō hoki ngā mema ki te uiui pātai tāpiri.
Ki te tuhia e ngā mema he pātai ki ngā Minita, kāore te rahi o ērā e katia. He pērā anō te kōrero mō te wā. Mōhiotia ai ēnei momo pātai, ‘he pātai hei whakautu ā-tuhituhi’.
Ko ngā tautohetohe ērā
He maha ngā tautohetohe e taea ai pea e ngā Minita o te Karauna te wawao ā rātou kaupapa here me tā rātou whakahaere take e pā ana ki te motu.
- Ko ngā tautohetohe e pā ana ki te whakapau moni me ngā taake ētahi tīno wā mō ngā mema ki te werowero i te Kāwanatanga.
- Ahakoa pēhea te māharahara o tētahi take, ka kaha ngā mema ki te whakaara ake i te tautohetohe whānui o te Wenerei. Ki te whakaaratia ake e tētahi mema he take kaikā me tētahi mea haepapa minita kei roto, ka riro mā te Rangatira e whakatau mehemea he take tērā me tere tonu te arotia atu e te Whare. Ki te pēra te whakatau, kua whai tonu atu he tautohetohe.
- Ka whai wā anō hoki ngā mema i te Wā Whakautu Kauhau whai atu ana i tētahi pōtitanga whānui me te tauākī ā-tau a te Pirimia ki te Whare, ki te werowero i ngā kaupapa here a te Kāwanatanga mō te māha o ngā hāora e tautohea ana.
Ko ngā pakirehua a te komiti whiriwhiri ērā
Ka kaha he komiti whiriwhiri ki te whakarite pakirehua ki te whakamātau i ngā mahi whakatutuki a te Kāwanatanga i tētahi wāhi ake.
Ka pātaitia ngā kaiwhakaatu mō ō rātou whakaaro mō tētahi tino kaupapa. I te nuinga o te wā, whakatakoto tūtohutanga ai ngā kaiwhakaatu ki te komiti me pēhea ngā mahi whakatutuki e pai atu ai.
Kātahi te komiti ka whakaaroaro i ngā taunakitanga me te whakatakoto pūrongo ki te Whare i te nuinga o te wā, whakatakoto taunakitanga ai ki te Kāwanatanga. Me whakautua e te Kāwanatanga ngā taunakitanga nei engari, kāore te Kāwanatanga e herea ki aua tūtohutanga.
Ko ngā petihana ērā
He tika nō mai rā āno te whakatakoto petihana ki te Whare ki te kore he huarahi kē atu i raro i te ture ki te whakatika i tētahi whakapae whaiaro. Ka kaha hoki tētahi petihana ki te tono kia whakahōungia he kaupapa here, he ture rānei e pā ana ki te katoa.
Ko te mahi a ngā petihana i te nuinga o te wā, he whakahāngai i te aro ki ngā mahi a te Kāwanatanga. Whakaaroaro ai hoki ngā komiti whiriwhiri i ngā petihana me te whakatakoto tūtohutanga i roto pūrongo ki te Whare.
Ko ngā tiriti o te ao whānui ērā
Kei te piki haere te pā o ngā tiriti o te ao whānui ki ngā ture o Aotearoa mō ngā take pērā i te haumaru moana, te whakahaumaru urunga whenua, te taurima tāngata i konei nō tāwāhi mai.
Whakamātau ai ngā komiti whiriwhiri i te maha o ngā tiriti o te ao whānui kei te whakaarotia me tana mau māharahara mai ki te aroaro o te Whare i mua atu o te whakaotinga a te Kāwanatanga i te hātepe ōkawa whakatakoto tiriti.
